Ngô đồng – Vua của cây vương giả trong văn hóa Á Đông

Ngô đồng là một loại cây quý mọc ở Trung Quốc và Đông Á, trong đó có ảnh hưởng rất lớn đến văn hóa của các quốc gia trong khu vực, kể từ xa xưa.

Ngô đồng trong văn hóa Trung Quốc

Ngô đồng trong văn hóa Trung Quốc

Trong văn hóa Trung Quốc, cây ngô đồng được coi là cây vương giả, tượng trưng cho sự vinh quang và tài năng đức độ của bậc đế vương. Các cung điện Trung Hoa thời xưa thường trồng ngô đồng như ngụ ý vua vừa có tài vừa có đức, biết lo cho muôn dân.

Theo truyền thuyết, vua Phục Hy đã thấy tinh hoa của 5 ngôi sao đáp xuống cây ngô đồng và có chim phượng hoàng đến đậu. Tương truyền phượng hoàng là hậu duệ của thần điểu Chi Tước được muôn loài chim tôn làm vua. Mỗi loài chim chọn một sợi lông đẹp nhất của mình dâng lên phương hoàng tạo thành bộ trang sức nhiều màu sắc lộng lẫy. Cứ đến ngày sinh nhật phượng hoàng, các loài chim đều bay đến chầu, nhưng chỉ ngưỡng vọng chứ không dám nhìn thẳng vào dung nhan phượng hoàng. Từ đó, có bức tranh nổi tiếng “Bách Điểu Triều Phụng” (trăm chim chầu phượng hoàng) với hình ảnh phượng hoàng đứng kiêu hãnh, oai phong như sự tích về nó.

Vua Phục Hy thấy phượng hoàng đậu lên cây ngô đồng thì biết đây là cây quý, hấp thụ được tinh hoa trời đất nên sai người đốn lấy gỗ làm nhạc khí. Chia cây là 3 đoạn để phân thiên địa nhân, đoạn ngọn thì tiếng quá trong mà nhẹ, đoạn gốc thì tiếng quá đục mà nặng, duy đoạn giữa thì tiếng vừa trong vừa đục, có thể dùng được. Đem ra giữa sông ngâm 72 ngày đêm rồi vớt lên phơi khô, giao cho thợ khéo là Lưu Tử Kỳ làm nhạc khí, gọi là Dao cầm với ý nghĩa là đàn của cung Dao Trì, nơi Tây Vương mẫu ngự.

Khi Dao cầm vang lên, tình cảm mê đắm của người nghe được kích thích, và cả chim chóc, muông thú đều nhảy múa theo điệu nhạc. Ngay cả hổ cũng im lặng để lắng nghe, vượn cũng ngừng hót vang. Trong truyện tích Bá Nha và Tử Kỳ, cây ngô đồng được xem như là cây vương giả, là vua của các loài cây mang điềm lành đế vương và mang đến phúc lành. Cây còn có linh tính của phượng hoàng, cho nên có thể gọi được phượng hoàng đến gần. Từ xa xưa, cây ngô đồng đã được biết đến với tính truyền âm tốt, thường được dùng để chế tác các nhạc cụ như đàn tranh, huyền cầm, tỳ bà, v.v.

Trong “Ngụy thư – Vương hiệp truyện”, có câu “Phượng hoàng phi ngô đồng bất tê”, nghĩa là trong vô vàn loài thực vật khác nhau, phượng hoàng chỉ chọn cây ngô đồng để sống trên. Trong “Kinh thi, Đại nhã, quyển A” cũng có câu “Phượng hoàng minh hỷ, vu bỉ cao cương. Ngô đồng sinh hỷ, vu bỉ hướng dương”, nghĩa là khi phượng hoàng kêu, tức phía bên kia sườn núi ắt có người tài.

Cây ngô đồng sinh ra vào lúc mặt trời mọc, nên được nuôi dưỡng bởi khí ánh sáng buổi sớm. Nó tượng trưng cho sự vinh quang và tài năng đức độ của bậc đế vương. Bởi vậy, các cung điện Trung Hoa thời xưa thường trồng ngô đồng để biểu tượng cho sự thông minh, tài năng và đức độ của vị vua, cũng như lo cho sự phát triển của đất nước và nhân dân.

Ngô đồng trong văn hóa Việt Nam

Tranh Bách điểu triều phụng
Tranh Bách điểu triều phụng

Ở Việt Nam, cây ngô đồng có một sự tích thần thoại được truyền lại từ đời Hồng Bàng. Theo câu chuyện, khi Nguyễn Tùng làm nghề đốn củi ở núi Tản Viên để nuôi bà Ma Thị, một lần anh đã chặt một cây đại thụ. Tuy nhiên, khi đem cây về thì người ta lại phát hiện cây vẫn xanh tốt như chưa bị đốn hạ. Không hiểu chuyện gì đang xảy ra, Nguyễn Tùng quyết định chặt cây một lần nữa và giấu mình trong chỗ kín để quan sát.

Đến nửa đêm, anh chứng kiến một ông lão xuất hiện, với thân hình cao trượng, râu tóc bạc phơ, mặc áo trắng như tuyết và cầm chống gậy trúc xanh biếc, trông như thần tiên. Ông lão đã đến gần cây đại thụ, chống gậy vào cây và nhẩm thần chú. Bỗng nhiên, không khí trở nên khác thường, không gian chập chờn biến hóa và cây đại thụ bỗng dưng nằm sóng soài trên mặt đất trở lại với gốc như cũ. Từ đó, cây ngô đồng được coi là một loại cây có tính linh thiêng, được người dân Việt Nam coi là biểu tượng của sự trường thọ và may mắn.

Nguyễn Tùng chạy ra khỏi nơi trú ẩn và ôm chặt ông lão, hỏi: “Cụ là ai? Tới đây từ đâu? Tại sao lại tiếc thương cây cổ thụ này mà không tất cả cho người lưu lạc này?”.

Ông lão ôn hòa trả lời: “Ta chính là Sơn Tinh đại thần, là Thái Bạch Thần Tinh Tử Vi thiên tướng, hay còn gọi là Thái Bạch Kim Tinh, được lệnh đức Ngọc đế xuống cai quản nước Nam. Cây đại thụ này là cây ngô đồng, cây gỗ đứng đầu trong các loại gỗ quý ở núi Tản trời Nam này, là nơi chim Phượng đậu cất tiếng gáy báo hiệu thánh đế ra đời, đem lại buổi thái bình thịnh trị. Làm sao bạn có thể chặt nó đi được?”

Từ câu chuyện này, ta thấy rằng ngô đồng là một loài cây quý nhất ở nước Nam. Người Việt đã biết về loài cây này từ rất lâu đời. Nó được coi là loài cây báo hiệu mùa thu đến, một chiếc lá của nó mang cả mùa thu. Cổ thi Trung Hoa có câu:

“Ngô đồng nhất diệp lạc
Thiên hạ cộng tri thu”

Nghĩa là:

“Một chiếc lá của ngô đồng rơi
Cả nơi đều chung vui đón mùa thu”

Thế nhưng khác với cây ngô đồng ở Trung Quốc, vốn rụng lá và trổ hoa vào mùa thu, cây ngô đồng ở Việt Nam lại trổ hoa vào dịp cuối xuân đầu hè. Lúc này, cây bắt đầu trút dần hết lá và khoe sắc những chùm hoa nở rộ từ màu tím nhạt rồi dần chuyển sang màu ửng hoa cà.

Thời vua Minh Mạng, loài cây vương giả này được trồng trong kinh thành Huế và được ghi nhận trong sách Đại Nam nhất thống chí: “Các tỉnh ven núi đều có. Đời Minh Mạng được đưa từ Quảng Đông đem về, trồng ở hai bên góc điện Cần Chánh. Lại sai biền binh đem lá lên các núi để tìm khắp, tìm được thì đem trồng ở các góc điện.”

Vua Minh Mạng rất trân trọng cây ngô đồng, đến nỗi ông cho khắc hình cây lên du đỉnh của cửu đỉnh, tượng trưng cho quyền lực của mình.

Ở Việt Nam, ngô đồng không chỉ là loài cây vương giả mà còn là biểu tượng của tình yêu đôi lứa:

“Lạy trời bướm nọ gặp hoa
Mấy chim loan phượng lại qua ngô đồng
Mừng đàn rồi lại mừng dây
Mừng chim loan phượng đậu cây ngô đồng
Ai làm cho đó xa đây
Cho chim loan phượng xa cây ngô đồng.”

Theo dân gian lưu , công viên Tứ Tượng ở Huế từng có một cây ngô đồng lớn, được nhiều người chứng kiến chim phượng hoàng đậu trên cành. Tuy nhiên, vào năm 1985, cây này đã bị đổ sau một cơn bão. Sau đó, một cây ngô đồng mới đã được trồng tại đó và đến nay đã lớn mạnh và đặc biệt là nở hoa hàng năm.

Nếu nói về nơi có nhiều ngô đồng nhất ở Việt Nam, có lẽ không thể bỏ qua Cù Lao Chàm, cách Hội An khoảng 18km và được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Với nhiều cây ngô đồng mọc tại đây, Cù Lao Chàm được ví như vương quốc của cây ngô đồng.

Ngô đồng trong văn hóa Hàn Quốc

Cây ngô đồng có sức hút đặc biệt với đời sống văn hóa của người dân Hàn Quốc từ xa xưa. Trong phong tục truyền thống, nếu sinh được con trai, người ta sẽ trồng cây thông và chăm sóc cho đến khi người này qua đời, sau đó sử dụng gỗ để đóng quan tài cho chính người đó. Nếu sinh được con gái, người ta sẽ trồng cây ngô đồng và khi con gái được gả chồng, cây ngô đồng này sẽ được chặt hạ để lấy gỗ đóng tủ đồ dùng trong gia đình mới.

Ngoài ra, người Hàn Quốc còn sử dụng gỗ cây ngô đồng để làm nhạc cụ. Đàn tranh 12 dây Gayageum thường được làm bằng gỗ ngô đồng nguyên thân, khoét bỏ phần ruột. Đàn tranh 6 dây Geomungo có phần bầu trên được làm bằng gỗ ngô đồng, phần đáy được làm bằng gỗ cây hạt dẻ cứng chắc.

Cây ngô đồng cũng được sử dụng trong thơ ca và âm nhạc của người Hàn Quốc. Bài thơ Eonlak (Ngôn Lạc) nổi tiếng đã được phổ nhạc và ca ngợi vẻ đẹp của cây ngô đồng và phượng hoàng:

“Ánh trăng xanh lướt nhẹ qua cửa sổ
Ngỡ là người ta vội bước chạy ra
Bóng dáng người đâu sao chẳng thấy
Chỉ một vầng trăng sáng đẫy đà
Lá bích ngô đồng thấm đẫm giọt sương sa
Bóng phượng hoàng kiêu kỳ rỉa cánh.
May sao là trời khuya đêm thanh vắng
Nếu là ngày thì mất mặt với dân gian”

Nhà thơ Kim Sangyong cuối thế kỷ XVI,đầu thế kỷ XVII cũng có bài thơ rằng:

“Nghe mưa rơi lộp độp trên tán lá ngô đồng
Lòng não nề, tiếng nghe sao thảm thiết
Sau này có lẽ chẳng trồng cây lá rộng sát hiên nhà”

Cây ngô đồng mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc và là biểu tượng của sự phồn vinh và thịnh vượng trong đời sống của người dân Hàn Quốc. Dù đã trải qua hàng ngàn năm lịch sử, cây ngô đồng vẫn giữ được vị trí quan trọng trong văn hóa và đời sống của người Hàn Quốc.